Jezykoznawstwo4

MORFOLOGIA znów? :/

To co zwykle chcemy uzyskać to informacja, jaką część mowy stanowi dany wyraz

• Czy wystarczy posłużyć się słownikiem ? - Taki słownik musiałby być bardzo duży, szczególnie dla języków fleksyjnych!
• W języku mamy do czynienia z procesem morfologicznym, który tworzy nam nowe słowa i nowe formy słów

ogólnie dalej na tej prezce jest trochę to co było na poprzedniej o morfemach więc omijam

Leksem, forma wyrazowa, słowo

• Leksem (wyraz słownikowy) – jednostka abstrakcyjna (znak) o określonym znaczeniu leksykalnym, która w tekstach reprezentowana jest przez formy wyrazowe, różniące się między sobą w sposób regularny.
  • Przykłady: Jan, może, mówić, po chińsku.
• Forma wyrazowa (forma gramatyczna, słowoforma) –funkcjonalnie określona postać, w jakiej leksemwystępuje w tekstach.
  • Przykłady: Jan | może | będzie mówił | po chińsku.
• Słowo (wyraz tekstowy) – ciągły, obustronnie wyodrębniony segment tekstu.
  • Przykłady: Jan | może | będzie | mówił | po chińsku.

• Po co są w języku różne warianty tego samego słowa? też sobie zadaje codziennie to pytanie, Klaudia

  • Liść – liścia, liściowi, liściem, liście, liściom
  • Porównanie form = różnica ilościowa
  • Regularna właściwość form gramatycznych, polegająca na zmienności dającej te samą wartość to KATEGORIA FLEKSYJNA
  • Gdyby rzeczownik nie miał w swoich właściwości gramatycznych kategorii liczbymusielibyśmy stosunek między jednością a wielością wyrażać za pomocą odrębnych wyrazów. nie dotyczy to:
    • Singularia tantum, czyli wyrazów posiadających tylko liczbę pojedynczą np.młodość, zdrowie, miedź, dziczyzna
    • Pluralia tantum, czyli rzeczowników występujących formalnie tylko w liczbie mnogiej np.drzwi, nożyce, usta, spodnie, imieniny
• Paradygmaty fleksyjne są zaliczane w języku polskim do podsystemu: Deklinacyjnego lub Koniugacyjnego

• Podsystem deklinacyjny języka polskiego

RZECZOWNIK	PRZYMIOTNIK	ZAIMEK	LICZEBNIK
Kategoria przypadka liczby i rodzaju	Kategoria przypadka	Kategoria przypadka	Liczby i rodzaju (stopnia)

DEKLINACJA

• Jeśli jakiś wyraz odmienia się przez przypadki, należy do deklinacji.
• Odmianę w ramach podsystemu deklinacyjnego nazywamy *deklinowaniem.**
• Deklinowaniu podlega zdecydowana większość rzeczowników języka polskiego
• Wspólną kategoria fleksyjną dla rzeczowników, przymiotników, zaimków i liczebników jest kategoria przypadka

KONIUGACJA

• Wszystkie warianty gramatyczne wyrazów należących do jednej części mowy - czasownika
• Kategorii fleksyjnych jest więcej niż w deklinacji, niektóre z nich są wspólne dla obu podsystemów.
  • liczba / rodzaj / przypadek
  • osoba / czas / tryb – wyłącznie koniugacyjne
• Najbardziej uniwersalną kategoria koniugacyjną jest kategoria trybu

rozkazujący	przypuszczający (warunkowy)	orzekający (oznajmiający)
nadawca sygnalizuje, że czynność wyrazona czasownikiem nie miała miejsca, ale nadawca chce, aby ta czynność wystąpiła	Informuje nas o innym stosunku do realności czynności lub stanu wyrażonego czasownikiem. Czynność mogła nie zostać wykonana, bo wystąpily jakieś przeszkody.	używany jeśli nadawca nie ma zastrzeżeń w jakiejś sprawie, że było, jest lub będzie tak, jak sygnalizuje czasownik
Opowiedz nam tę historię.	Piotr opowiedziałby nam zabawną historię, ale jest teraz w złym humorze.	Piotr opowiedział nam historię.

• Najbardziej wyrazisty w języku polskim jest tryb przypuszczający
• Do utworzenia formy tego trybu używamy podstawowego morfemu - by
• oraz morfemu pomocniczego - ł -; w alternacji do - l
• np. napisałby znalazłabym pojechalibyśmy
• Morfem -by może być oddzielony od tematu czasownika np. zrobiono by albo poprzedzać jego temat np. bym zapomniał
• Pozostałe tryby są zewnętrznie mniej wyraziste. Tryb rozkazujący ma swoisty wyraz posiłkowy niech, jego użycie jest możliwe właściwie tylko w trzeciej osobie np. niech przyjedzie / niech zagrają

Typowo czasownikową kategorią fleksyjna jest czas.

teraźniejszy	przeszły	przyszły
czynność, o której jest mowa w zdaniu, odbywa się równolegle w czasie mówienia o tym	czynność, o której jest mowa w zdaniu, odbyła się wcześniej niż czynność mówienia o tym	czas mówienia o danej czynności jest wcześniejszy od czasu samej czynności
Nudzę się na językoznawstwie	W poniedziałek nudziłam się na językoznawstwie	W następny poniedziałek będę nudziła się na językoznawstwie

• Użycie czasu przyszłego w formie złożonej jest możliwe w odniesieniu do czasowników niedokonanych (oglądać, spiewać, rozmawiać, bawić się, spać).
• Jeśli wykorzystujemy czasownik dokonany (obejrzeć, zaśpiewać, porozmawiać, rozbawić się, wyspać się) możliwy jest tzw. czas przyszły prosty.

Odmienność danego czasownika przez czasy jest możliwa tylko wtedy, gdy wyraz ten występuje w trybie orzekającym.

• Formy trybu przypuszczającego (takie jak obejrzałbym) i rozkazującego (obejrzyjmy) są nieokreślone pod względem czasu gramatycznego

• Kategoria czasu ma określone wykładniki morfologiczne.
  • Dla czasu przeszłego jest to - ł wymieniające się na -l- np. upad-ł, czeka-ł-em, przynieś-l-iśmy
  • W czasie przyszłym złożonym charakterystyczny jest morfem będ - (wymieniający się na będzie -), występujący w wyrazie pomocniczym.
  • Wykładnikiem czasu teraźniejszego jest morfem zerowy

Swoista kategorią czasownika jest osoba.

• Przez osoby odmienia się większość czasowników, z pominięciem tzw. czasowników nieosobowych -> można, trzeba, wiadomo, widać, słychać
• Odmienność przez osoby to możliwość wystąpienia czasownika w trzech wariantach: pierwszej, drugiej i trzeciej osobie.

pierwsza osoba	druga osoba	trzecia osoba
wykonawca czynności wyrażonej czasownikiem jest jednocześnie tą samą osobą, co nadawca komunikatu	wykonawcą czynności jest ktoś, kto jest bezpośrednim odbiorcą komunikatu	wykonawcą czynności nazwanej przez czasownik jest ktoś spoza pary nadawca / odbiorca
Niechcący strzeliłam sobie w łeb	Masz brzydki ryj	Ten pies to człowiek

• Paradygmat osoby zawiera też w sobie wariant liczby, co oznacza, że każda osoba ma osobną fomę w licznie pojedynczej i mnogiej

• Formy czasownikowe, które są określone pod względem trybu, czasu lub osoby pełnią szczególną funkcję w podstawowych konstrukcjach składniowych.
• To dzięki nim z wyrazów powstają ciągi o charakterze zdaniowym -> zdaniotwórcze, orzeczeniowe lub finitywne.
• Właściwości zdaniotwórcze ma jeszcze inna forma koniugacyjna tzw. bezosobnik, zwany też formą nieosobową zakończoną głównie na - no
• Używane, gdy nadawca nie zna wykonawcy czynności lub nie chce go ujawnić.
• Czynność wyrażona bezosobnikiem jest wcześniejsza niż czas mówienia o niej, co łączy tę formę z czasem przeszłym.
• Może występować w dwu formach trybu: orzekającym (sprzątnięto) i przypuszczającym (sprzątnięto by).
• Poza formami finitywnymi czasownik w języku polskim może przybierać postać niefinitywną (niezdaniotwórczą).
  • Bezokolicznik, tworzony końcówką -ć - zbierać, umieć, prosić, gonić, rzadziej końcowką -c - móc, strzec, tłuc
• Reprezentatywny – hasła czasownikowe w słownikach
  • Imiesłowy przysłówkowe i przymiotnikowe

IMIESŁOWY

• PRZYSŁÓWKOWY

Współczesny	Uprzedni
tworzony morfemem -ąc	tworzony morfemem -wszy/-łszy
Sygnalizuje równoległośc czasową czynności wyrażonej imiesłowem i czynności zawartej w formie finitywnej	w konstrukcjach złożonych jedna z czynności wyprzedza w czasie drugą
Wracaliśmy z uczelni, obgadując wykładowców	Wróciwszy z uczelni, zabrałam się za wiązanie stryczka

• PRZYMIOTNIKOWY

Czynny	Bierny
tworzony morfemem -ąc (po którym konieczne jest zastsowanie końcowki przymiotnikowej o wartości przypadka, liczby i rodzaju)	tworzony przez użycie jednego z morfemów -n-/ -on-/ -t-
Informuje, że cecha odnosi się do wykonawcy czynności, która nazywa ten imiesłów	cecha nim wyrażona odnosi się do przedmiotu czynności
bijący, latający, rozgrywający	noszony, bity, poznany

• Fleksja języka polskiego jest to część systemu gramatycznego skupiającego w sobie kluczowe zasady formowania i kształtowania wyrazów do takiej postaci
  • aby były one nośnikami znaczeniami gramatycznego -> będącego uzupełnieniem znaczenia leksykalnego
  • aby pasowały do innych wyrazów w ciągach składniowych i aktach mowy

• Ważna jest świadomość wagi znaczenia gramatycznego, które zawiera się w morfemach fleksyjnych.

• Morfemy fleksyjne – niewielkie cząstki, najczęściej jednofonemowe, mają ogromne znaczenie w języku. Mogą wyrazić to, co wymagało użycia odrębnych wyrazów, czy połączeń wyrazowych. Dzięki nim słowa są porządkowane w zdaniach i innych wypowiedzeniach, co jest bardzo ważne przy tworzeniu wypowiedzi.
  • Dzieci: dość wcześnie zaczynają zauważać ważność morfemów fleksyjnych
  • Dorośli: afazja -> agramatyzm; odtworzenie systemu fleksyjnego w mowie pacjenta